Gatazkaren soziolinguistika

-n -kargitaratuta
Erantzun

Salvador Cardús soziologo katalanaren hitzartze bat entzun dut duela gutxi youtuben (Jornades sobre l’estat de la llengua a la catalanofonia: anàlisi i intervenció). Harek berak aipatzen zuen moduan hitzartze probokatzailea egin nahi izan zuen, apurtxo bat ganberroa… Beinke!

Haren ustez, hizkuntzaren egoerari buruz hitz egiteko, gehiegitan erabiltzen ditugu metafora medikoak: hizkuntzaren osasunari buruz hitz egiten dugu; hizkuntza gaixorik dagoela esaten dugu; sendatu beharra aldarrikatzen dugu, edo indarberritu…

Ez da politikoki egokia (“politikoki polita” esango luke baten batek), baina… zer gertatuko litzateke, beste garai batzuetan bezala, berriro ere metafora belikoak erabiltzen hasiko bagina? Alegia, berriro ere hizkuntza-borrokaz hitz egiten hasiko bagina? Gerra-komunikatu baten moduan hitz egingo genuke? 

  • Zein litzateke gure “armamentua”?
  • Zer moduz dago “troparen morala”?
  • Zeintzuek osatzen dute “tropa”?
  • Zein da gure “intendentzia”?
  • Zein dira gure “komandanteak”? 
  • Zer moduz gaude “punteriaz”?
  • “Desertziorik” al dugu? 
  • Eta “infiltraturik”? Edo “espiarik”?

Ganberrada bat da, bai horixe! Baina zer pentsatua eman dezake. Cardùsek gogorarazten duen bezala, soziolinguistika katalana, bere hastapenetan, gatazkaren teoriatik elikatu zen: gatazkaren soziolinguistika zen, sociolinguí­stica del conflicte. Egun, haren ustez, kontsentsuaren soziolinguistika ari da nagusitzen, eta emaitzak ez dira espero zirenak. Gatazka linguistikoa disimulatu egiten da, gaitz okerragoak ekiditeko. Hizkuntza gutxituen kasuan, gizartean badira hizkuntza hegomonikoaren alde jokatzen duten indar eta estruktura izkutuak: botere-harremanak, arau sozialak… Gatazkari uko egiten diogunean, indar eta estruktura horiek dira gailentzen direnak.

Hitzartzea hemen dago: https://www.youtube.com/watch?v=7HbW-h8KFqE (4h 55′ gutxi gorabehera).

Gatazka edo kontsentsua?  Ziur aski, kontua ez da bata ala bestea hautatzea. Kontua da bi polo horiekin nola jokatu eta egoera horiek nola kudeatu. Edo igoal ez… ez dakit.

Hizkuntza gutxituak eta futbola

-n -kargitaratuta
Erantzun

Herriaren opioa izan da futbola (edo erlijioa zen?). 

Bizitza osoan bi aldiz egon naiz futbol-partida batean: Alaves-Osasuna derbi batean aspaldi-aspaldian, eta Euskadiko Selekzioaren partida batean. Ez naiz futbolaz hitz egiteko pertsonarik egokiena, baina gustatu zitzaidan urtarrilean, Senegal eta Marokoko selekzioek Afrikako kopa jokatu behar zuten egunaren bezperan, Bilboko San Francisco auzoan zegoen giroa. Telebistatik ikusi nuen eta poztu ninduten albisteak zekarren kutsu positibo eta baikorra. Futbolak bihotzak mugitzen ditu!

Zentzu berean, Xabier Aierdi soziologoaren elkarrizketa bat entzun nuen handik gutxira Bilbo Hiria irratiko Kirol Eskirol saioan. Futbola, haren ustez, bertebrazio sozialerako tresna ere bada gaur egun. 

Bertebrazio sozialaren ohiko tresnak ahultzen diren neurrian, garrantzitsua da horretan lagundu dezaketen kontestu guzti-guztiak aintzakotzat hartzea. Futbola bai… baina baita tabernak ere. Argia aldizkariak artikulu interesgarri argitaratu berri du horretaz: “Taberna bat ixten denean, ateak irekitzen zaizkio eskuin muturrari”.

Fora de Mapa podcastean ere futbolari buruzko saio bat entzun nuen duela gutxi: Diaspora e futbol. Futbolak diaspora kohesionatzeko duen indarrari buruz ari dira bertan, baita diasporan sortu eta jokatu duten futbol-taldeei buruz ere. Interesgarria da Fora de Mapa. Diasporatik galizieraz emititzen duen podcast bat da, Europako gutxiengo etnikoak eta linguistikoak ezagutzera eman nahi dituena. 

Kirolariak erreferente positiboak izan daitezke. Futbol-jokalari profesionala da Thaylor Lubanzadio laudioarra. Maltan jokatzen du. Liburu bat idatzi berri du: Identidades en juego. Elkarrizketa interesgarria egin zioten aiaraldea.eus komunikabidean: “Ez naiz erdi euskalduna eta erdi kongoarra, euskalduna eta kongoarra naiz”. Liburua gaztelaniaz argitaratu du, baina bigarren argitaldia euskaraz egin nahiko lukeela dio. Bejondeiola!

Baina benetan futbolari ezagunik bada, Maradona da. Massimiliano Verde Napoliera biziberritzea helburu duen Accademia Napoletana taldeko kidea da Haren artikulu bat irakurri dut gaztelaniaz duela gutxi: Diego y napoles, entre Descolonización y Comercialización. Napolitarren azpiratze historikoa azaltzen du, Diegoren fenomenoa hobeto ulertzeko: barne kolonialismoa , marginazioa, mendekuntza… “Amerikako Beltzak gara Napolitarrak Napolin”. Maradona giro horren erdian iritsi zen Napolira. Hegoaldeko harrotasuna defendatu zuen iparraldeko diskriminazioaren aurrean. Hizkuntza bera ere harrotasun horren erdian kokatzen jakin zuen: Napoliera ikasi eta napolieraz kantatu nonahi. Quartieri Spagnoli auzoa harrotasun horren adierazlea da. Autoantolaketaren bidez eraiki den auzo bat da, eta bertan da Diegoren santuarioa. Massimilianoren ustez, Diegoaren mitoa bigarren fase batean sartu da: turismoaren bidez, dekolonialismotik komertzializaziora igaro da, Napoli hiriari gertatu zaion bezala.

Futbolari eta hizkuntza gutxituei buruzko kongreso bat izan da Bartzelonan: SGÔR – II Simposi Internacional sobre Llengües Minoritzades i Futbol. Han landutakoaren arabera, futbola espazio garrantzitsu bat izan daiteke kohesiorako eta hizkuntza gutxitua normalizatzeko. Futbolak sozializazio-espazio gisa jokatzen duen papera aztertu dute, taldeen eta zaletuen praktika linguistikoak, oinarrizko kategoriek duten garrantzia… Bitxia egin zait Barça taldeko ordezkari baten adierazpenak: interesgarria da kanpotik etorri eta katalana ikasi duten kirolariak bisualizatzea. Antza denez, taldeak ez du baztertzen kontratu berrietan klausula bat jartzea, katalana ikas dezatela bultzatzeko. Ez da ideia txarra! Portzierto EHtik ere ordezkari bat egon da bertan. Aritz Olagoi han egon da, gurean entrenatzaileen bidez euskararen erabilera indartzeko egiten ari den lana azaltzeko 😉

Translinguismo jasangarri baterantz

-n -kargitaratuta
Erantzun

Translinguismoa zer zen oraindik ere usaintzen ez genuenean, gai horietan zuhur ibiltzeko entzun nion Iñaki Mtz de Lunari… hizkuntzaz ari ginelarik, ezin genuela edozein joera berri adoptatu, soilik berria delako, inolako ikuspegi kritikorik gabe. Hezkuntza arloko hainbat laguni ere beren ezinegona entzun izan diet: “Hori da berrikuntza pedagogikoa? Beste hizkuntzei atera irekitzea? Ez genuen esaten eskola arnasgune izan behar dela?”

Translinguismoari buruzko apunte batzuk hona ekarri nituen: https://www.garabide.eus/blogak/allartean/2024/09/22/translinguismo-espontaneoa/

Egia esan, kontzeptua bere bidea egiten ari dela iruditzen zait. Ez dakit eskoletan norainoko sarbidea izan duen, baina, edonola ere, kezkagarria bada.

Aurreko asteetan horri guztiari buruzko artikulu bat irakurri nuen Journal of Multilingual and Multicultural Development  aldizkarian: Towards sustainable translanguaging: reconsidering its role in minority language education. https://doi.org/10.1080/01434632.2026.2612960 Translinguismo jasangarria! Ekarpen interesgarria iruditu zaitzaidan gauzak bere lekura ekartzeko.

Portzierto… [parentesia ireki] bitxia da beste hizkuntzetako “sostenible / sustainable” hitza euskaraz egin duen bidea. Euskaltzaindiak “iraunkor” proposatu zuen eta kritika bat edo beste jaso zuen, “crecimiento sostenido” eta “crecimiento sostenible” azken batean kontrako gauzak izan zitezkeelakoan. Batzuek “jasangarria” erabiltzen jarraitu zuten (genuen) harik eta euskaltzaindiak ere onartu arte. Gustatzen zait “jasangarria” hitzak duen konnotazioa: ez da “sostenible”, baizik eta “soportable”. Ez da nahi genukeena… baina okerrago izan zitekeen. Gaitzerdi… baina gaitz. [itxi parentesia]

Artikuluak zer dioen?

Translinguismo pedagogikoaren onurak aipatzen ditu: 

  • Burmuin eleanitzaren egiturarekin bat dator.
  • Emaitza onak ematen ditu, hizkuntza eta edukia batera ikasi behar direnean. 
  • Lagungarria da nolabaiteko andamiaje kognitiboa eraikitzeko.
  • Kontzientzia metalinguistikoa sustatzen du.

Gainera, inplikazio afektibo eta soziokultural garrantzitsuak dituela aipatzen du, eta neurri horretan justizia soziolinguistikorako marko egokia dela, gelan dauden hizkuntzak guztiak aintzakotzat hartzen baititu.

Edonola ere, aitortzen du onura horiek guztiak hizkuntza gutxiturik ez duten espazioetan jaso direla; eta, oro har, hizkuntzen arteko ezberdintasun estrukturalak ahazten dituela. Translinguismoa (ondo planifikatua ez dagoenean) hierarkia linguistikoak erreproduzitu egiten ditu eta, hortaz, hizkuntza hegemonikoak desplazatu egiten du hizkuntza gutxitua. 

Hiru baldintza jartzen ditu translinguismoa benetan jasangarria izateko:

  • Eskoletan, edonola ere, euskarak hainbat arnasgune izatea, hau da, euskara nagusi izaten jarraituko duen guneak edota egoerak bermatzea.
  • Ondo pentsatzea translinguismo pedagogikoa nola eta noiz inplementatu. Ikas-jarduera guztietan euskara presente egon eta beharrezkoa izatea ataza burutzeko. Helburua izan behar du euskarari presentzia gehiago emateak, ez alderantziz
  • Ikasleen kontzientzia soziolinguistiko kritikoa lantzea eta, horretarako, irakasleen formazioan ere eragitea.

Ez dakit gaur egun gure eskoletan hiru baldintzak horiek ematen diren, baina, esan bezala, testu interesgarria iruditu zitzaidan.

Euskara teknikarion identitate profesionala

-n -kargitaratuta
Erantzun

Zer esan nahi du irakasle izateak Euskal Hezkuntzan sistema? Horixe izan zen Eusko Ikaskuntzak Gasteizen antolatu zuen topaketaren izenburua. Joateko asmoa nuen, baina ez zen posible izan. Topaketak bi parte izan zuen: hitzaldi “inspiratzaileak” eta parte hartzeko dinamika. Lehen partea youtube-ra igo dute duela gutxi. Hemen: https://youtu.be/KsijkMjEWvo?si=1WDzhXBmQvac-cmQ

Laburbilduz:

  • Irakasleen identitate profesionala (gustatzen zait kontzeptua) hiru une nagusitan eraikitzen dela azaldu zuten: irakasle-eskolan, eskolako lehen urteetan eta ibilbide profesional osoan zehar.
  • Eraikuntza hori ez da zerotik abiatzen. Irakasle-eskolan (Hezkuntza fakultatea deitzen da orain) sartzen direnean ere, iraskaslegai horiek beren motxila daranate, uste eta sinismen multzo bat eta hainbat bizipen. Eskola esperientzia komuna da, baina, era berean, oso pertsonala.
  • Irakasle-eskolak paper garrantzitsua du irakaslegaien identitate profesionala eraikitzen… baina ez dago horretarako asignaturarik.
  • Ikasketak amaitutakoan, eskolara iristen denean, zenbat denbora behar du irakasleak autonomia profesionalaren mailara iristeko? Literatura espezializatuan 6 bat urte aipatzean da. Tarte horretan irakaslearen motxila (usteak eta sinismenak) eraldatu egiten da, han bizi duenaren arabera. Ze nolako mekanismoak daude ikastetxeetan prozesu hau bideratzeko edo errazteko?
  • Bide batez, ohar zaitezte autonomia profesionalak eta egonkortze laboralak ez dutela zertan beti bat etorri.
  • Eta zer esan etengabeko prestakuntzari buruz? Motxila hori ihartzen eta usteltzen utziko al dugu? Ala etengabe eraldatzen jarraituko dugu? Identitate profesional eraldatzailearen eta irakasle gogoetatsuaren ideiak ekartzen dituzte gogora.

Bikain… Baina ekar dezagun hori guztia euskara teknikariaren mundutxora:

  • Hasierako formazioa definitu gabe jarraitzen du. Formazio iturri izan zen HIZNET ikastaroa (Eusko Ikaskuntzak bultzatua) bertan behera geratu zen, Jaurlaritzak berak bultzatu behar zuen masterra abian jartzeko. Egia aitortu behar badut, badakit zeozertan ari direla (hemen), baina pista dezente galdu diot gaiari.
  • Zein da euskara teknikariok lanbidera ekartzen dugun motxila? Zein da gure identitate profesionala? Garai batean asko eta asko (gehienok) militantziatik etorri ginen (euskalgintzatik) eta horixe zen gure motxila (batzuek gerora askotxo traizionatu badute ere). Orain?
  • Teknikari bat lanpostura iristen denean, ze nolako formazioa jasotzen du? Gehienetan txosten-sorta bat mahai-gainean, “irakurtzen joateko” (ezagutzen dut teknikaririk, bere lana zehazki zein izango den jakin gabe, astebete luzez txostenak irakurtzen egon denik).
  • Eta etengabeko formazioa? Ikastaro, saio, topaketa eta jardunaldiak ugari dira… egia; baina tokian tokiko erakundearen formazio-politikaren mende zaudenez, horren arabera izango duzu bertan parte hartzeko aukera gehiago edo gutxiago. Horren hutsunez, formazioa jarrera pertsonala bihurtzen da beste ezer baino gehiago. Gainera… inpresio dut formazio-saio horietako askok identitate profesional teknokratikoa dutela jomuga eta ez identitate eraldatzailea.

Esandakoa! Oraindik ere uste dut beharrezkoa dela gure lanbideari buruzko eztabadaida.

Agentzia, ahalduntzea, aktibazioa…

-n -kargitaratuta
Erantzun

Oporren hasiera Edu Apodakaren liburu bat izan nuen esku artean: Subjektuaren zainak eta adarrak. Trinkotxoegia iruditu zitzaidan oporretan irakurtzeko eta utzi egin nuen (udazkenean itzuliko naiz). Agentziari buruzko testuen bila jo nuen liburu horretara. Gai gako bat iruditzen zait, eskuartean ditugun koska askori erantzuna emateko. Agentzia, ahalduntzea, aktibazioa… Iruditzen zait, nabardurak nabardura, gauza bera direla. Nondik begiratzen zaien da gakoa. Deskuidatuz gero, orain dela hainbat urte bolo-bolo erabili eta gaur egun kasik ahaztu dugun lidergo linguistikoaren ideia ere multzo berean sartuko nuke.

Kontua da  eta Language Policy aldizkariaren ale berezi bat prestatzen ari direla agentziaren inguruan. Hainbat artikulu on-line daude honezkero. Atzean Equiling taldeko ikertzaileen eskua ikusten da (baita sinadurak ere) eta esango nuke EHko ekarpena oso-oso esanguratsua dela. Ideia interesgarriak ageri direla iruditzen zait. Batez ere honako artikulu honetan zentratu naiz ni: Agency in muda processes: transforming subjectivities and linguistic practices in the Basque context (Jone Goirigolzarri, Estibaliz Amorrortu eta Ane Ortega).

Ohiko moduan labur-labur:

  • Agentziak, testu horietan ulertzen den moduan, hiru ezaugarri behar ditu: eraldatzailea izatea (egoera injustu bat aldatu nahi izatea), erreflexibitatean oinarritua izatea (gogoeta kritikoa) eta kokakua izatea (testuingurua kontuan izatea).
  • Hiztunek beren subjektibitateak ulertzea da erreflexitibatearen helburua, orden linguistiko desiguala agerian jartzea eta beren praktikak eraldatzea. Horretarako beren eguneroko esperientziak eta praktika linguistikoak egituratzen dituzten muga sozialak antzeman, berrintrerpretatu eta berdefinitu behar dituzte.
  • Justizia linguistikoaren ideia funtsezkoa da. Oinarrian injustizia bat dagoela ulertzea da gakoa: kontzientzia kritikoa, alegia.
  • Bide horretan, emozio eta subjektibitate negatiboak gainditu behar dituzte, konfiantza handitu, eta nork bere zirkunstantzien gaineko kontrola duela sinistu..
  • Agentzia, hala ere, mugatua da beti: egitura sozialek, kontestuek eta bestelako zirkunstantziek baldintzatu eta mugatu egiten dute.
  • Agentzia ez da esentzia bat, baizik eta bilakabide bat: ekintzen bidez etengabe eraiki behar den prozesu bat. Norberak ekintzen bidez garatzen du bere ekimena (bere ekiteko ahalmena). Funtsezkoa da prozesuari garrantzia ematea.
  • Agentziak badu dimentsio kolektibo garrantzitsu bat. Prozesu kolektiboa da, neurri handi batean. Euskaraldiaz akordatzen zarete? Elkar eraginez egingo dugu!
  • Ezin da agentzia neurtu soilik sortzen duen aldaketaren tamainaren arabera. Hiztunaren helburuak, espektatibak  eta zirkunstantziak hartu behar dira kontuan. Aldaketa txikiak ere mamitsuak izan daitezke.

Deigarri egin zait adibide guztiak ekintza-ikerketa parte-hartzailearen eskemaren barruan kokatuak daudela. Gustukoa dut eskema hori, baina badu eskala arazo bat. Esperientzia horiek nola biderkatu? Nola eskalatu? Zer galtzen da esperientzia horiek guztiak sistematizatu eta estandarizatu nahi direnean?

Kike Amonarrizi elkarrizketa egin zioten duela gutxi hamaiketakoa podcastean. Bertan, besteak beste, Euskaraldiari buruz galdetu zioten. Erantzuna deigarria egin zitzaidan. Haren ustez, hizkuntza-ohiturak era masiboan aldatu nahi izatea (soilik) txapen bidez agortua dago. Eta, halere –berak esaten duen bezala– gaur-gaurkoz ez dugu alternatiba hoberik. Ados nago gauzak pentsatzen jarraitu behar dugula… eta horrek guztiak agentziarekin duela zerikusirik.

—

Ohartxo bat: goian aipatu dugun artikuluan unibertsitateko ikasleekin kontzientzia soziolinguistiko kritiko lantzeko tailer baten esperientzia kontatzen dute. Bertan erabilitako ideiak eta materialak sistematizatu eta argitaratu dituzte equiling proiektuaren web orrian: Euskaldun aktibo eta kontzienteak hezten.

Hizkuntzak, ekologia eta sakrifizio-eremuak

-n -kargitaratuta
Erantzun

Aurtengo uztailean Giustina Selvelli egon da Gasteizen, HIGA topaketan. Selvellik antropologia eta soziolinguistika lantzen ditu, bereziki, Europako hego-ekialdeko herrien kontestuan. Ekolinguistika interesatzen zaio. Orain dela gutxi argitaratu duen artikulu batean  ikuspegi horretatik aztertu ditu hango hiru herriren egoera: Sorabiar herria (Alemaniako ekialdea), Valiakar herria (Serbia) eta Sami herria (Laponia). Haren ustez antzeko arazoak dituzte hirurok: arriskuan dagoen hizkuntza eta ingurumen-arazo larriak. Bi elementu horien arteko harremana landu du bere artikuluan: Endangered Languages and Environmental Degradation Among Minority Communities in Europe: An Ecological Perspective

Apunte batzuk labur-labur:

  • Antzekotasun harrigarriak ikusten ditu talde minoritario horien hizkuntzak baztertzeko eta beren ingurune naturala degradatzeko ereduen artean. Ingurune naturala suntsitzen hasi aurretik, hizkuntzarekin eta kulturarekin lotuta dauden bestelako prozesuak ikusten dira: aurreiritziak, estigmatizazioa, ondare kulturala eta linguistikoa asimilatzeko ahaleginak, eta hizkuntza eta kultura gutxitu horiei prestigio eskasa esleitzea. Horiek guztiak funtsezko faktoreak izan dira lurralde horiek “sakrifikatzeko moduko eremuak” izan daitezen.
  • Sakrifikazio-eremua ingurumen-kalte nabarmenak edo desinbertsio ekonomiko larriak jasan dituen eremu geografikoa deskribatzeko erabiltzen den terminoa da. Ingurumen-justiziarekin du zerikusirik. Edo –hobe esanda– ingurumen-injustiziarekin, ingurumenaren alorrean kalteak eta etekinak modu diskrimatorioan banatzen baitira: batentzat kaltea, bestearentzat etekina.
  • Talde minoritario horiek beren lurrari eta beren kulturari oso atxikiak egon ohi dira. Horregatik are larriagoa da haien lurraldea suntsitzea eta are ondorio lazgarriagoak ditu horrek. Bada termino bat  ingurumen-higadurak eragindako larritasun emozional hori izendatzeko: «solastalgia», etxearen nostalgia, alegia.
  • Gutxiengo etniko horiek beren ondare ekokulturalaren suntsipenaren aurrean jasaten dituzten traumak eta klima-aldaketarekin eta ingurumen-hondamendi «naturalekin» lotutakoak desberdinak dira, leku horien sakrifizioa nahita egindako ekintza baita. Berariaz erabakita zein babesik ezak eraginda.
  • Ikuspegi ekokulturala eta ekolinguistikoa behar ditugu, hizkuntza-prozesuen azterketa ikuspegi «ekologiko» batetik egiteko; hizkuntzak hiztunen bizitza materialean integratutako organismoak baitira, eta beren ingurune naturala ere bada bizitza material horren parte.
  • Servellik Europako hego-ekialdeko hiru herriren egoera aztertu du, baina Abya Yalan zenbat halako!
  • Hizkuntza gutxitu bat hitz egitea erresistentzia eta deskolonizazio ekintza bat izan daiteke. 

Hitzaldi bikaina eta artikulua ere bai.

Iruditzen zait hizkuntza ekologiak edo ekolinguismoak, garatu ahala, bide ezberdinak hartu dituztela:

  • Gurean, oraindik orain, ekologia metafora gisa erabiltzen dugu, hizkuntzak ekosistema moduan aztertzeko. Oker egon naiteke, baina iruditzen zait hizkuntza ekologiari buruz euskaraz idatzi diren testu gehienak horretara mugatzen direla: hizkuntza aniztasunaren eta hizkuntzen arteko harremanen azterketa egiten dute.
  • Bada beste joera bat, gure artean oso bide txikia egin duena. Hizkuntzaren analisi kritikoarekin du zerikusirik, eta horixe aztertzen du, hain zuzen ere: ingurumenaz hitz egiteko, hizkuntza nola erabiltzen dugun.  Arran Stibbe izan daiteke horren erakusgarri. Bigarren liburua bat argitaratu berri du ildo horretatik: Econarrative: Ethics, ecology, and the search for new narratives to live by. Interesgarri dirudi. Horretaz hemen idatzi nuen.
  • Selvellik hirugarren enfoke bat erabiltzen du. Hizkuntzaren eta ingurumenaren arteko erlazioa aztertzen ditu (erlazio materialak zein inmaterialak). Oso iradokitzailea iruditu zait. Gurean Unai Pascualek naturaren balioei buruz egin dituen lanak bide horretatik doazela iruditzen zait. Dylan Inglis gaztearekin batera egin zuen ikerketan, korrelazio hori egiaztatu egin zuten: erlazionaturik daude euskal hiztuna izatea eta naturari harreman-balioa ematea. Hemen irakur daiteke

Testu hau amaitzen ari nintzela ohartu naiz antzeko beste sarrera bat idatzi nuela aspalditxo. Agian hori ere ikurri nahi izango duzue. Hemen: hizkuntzen ekologia eta ekologiaren hizkuntza

On egin eta ongi izan

Euskararen periferia

-n -kargitaratuta
Erantzun

UEUko udako ikastaroak Gasteiztik ere igaro dira. Ekainaren 30ean bi izan ziren IAK kulturgunean; izenburuak zein baino zein iradokitzaileago: lehena, Euskararen periferiak / periferia euskaldunak: esperientziak eta oinarriak eta bigarrena, Gaur egungo Euskal Herria, kolonialismoaren emaitza al da? Pena bietara joan ezina. Gainera hasieratik nahiko nabaria zen bi gaien arteko gurutzaketa interesgarriak egon zitezkela.Lehenean egon nintzen ni.

Antza denez Edurne Azkarateri Hala Bedi irratian egin zioten elkarrizketa batean sortu zen ikastaroaren ideia. Elkarrizketa hemen: https://halabedi.eus/es/halabeditarrak-edurne-azkarate-jendea-nazkatu-egin-da-bigarren-mailako-euskaldun-izateaz/ Edurne Azkarate bera ikastaroan egon da eta oso ideia probokatzailea bota zuen: Periferiako euskaldunok behar-beharrezkoak gara, erdiguneko euskaldunek Euskal Herriaz duten irudiari eusteko. Gu gabe, haiek ere ez lirateke izango.

Periferia ezberdinak daude eta dira. Hiztun berri arrazializatuak periferiakoak dira. Herri erdaldunduetako euskaldunak periferikoak gara. Emakumeak periferikoak dira. Are gehiago genero-disidenteak. Funtsezko ideia da intersekzionalitatea, nahiz eta ikastaroan esplizituki apenas aipatu.

Dane Sarriugarteren aipu batekin ere gogoratu naiz. Erdi brometan eta erdi serio esan ohi du eredu heteronormatiboa den gizon zuri, hetereo, zis, klase ertainekoak baduela parekide bat euskararen munduan: gizon gipuzkoarra, euskaldun zaharra, landa eremukoa… Horiek omen dira euskararen erdigunea, eta. hortik kanpo, periferietan bizi garen guztiok, disidenteak gara, neurri batean edo bestean. Broma bat da, jakina… baina, aitortu behar da, duela ez horrenbestera arte, bazegoela halako ideia bat gure imajinarioan..

Aspalditxo Oionen antolatu zen Araba Euskaraz gogoratu dut. “Non eta mugan” leloa erabili zuten erdiguneko jendea erakartzeko. Abestia ere sinplea zen, baina zuzena:  Hor konpon Araban Euskaraz! Hor konpon mugaraino goaz! Inpresioa dut mezuak eta leloak ederki funtzionatu zutela.

Ondoko ikastaroan ez dakit zertaz hitz egin duten. Zeozer jarraitu dut sareetatik baina ezer gutxi. Pentsamendu dekolonialetik irakurri dudan apurrak Gloria Anzaldua antropologoaren izena ekartzen dit gogora. Bere pentsamenduak badu periferiarekin zerikusirik, berak mugalde kontzeptua erabiltzen badu ere. Izan ere Anzalduak mugalde kontzeptu hori landu du, ikuspegi dekolonialetik. Haren hitzetan mugaldea espazio liminal bat da (nola esaten da liminala euskaraz?), non kulturak, hizkuntzak eta identitateak gurutzatzatu egiten diren, batzuetan elkarrekin talka eginez eta beste batzuetan txirikordatuz. Mugaldeak disputa-guneak dira. Identitateak etengabe negoziatu behar direneko lekuak: egokitu eta berreraiki, harik eta identitate hibridoak osatu arte. Mugaldeak ez du zertan kutsu negatiboa izan: autodeskubrimendu-prozesua ere bada, gogoetarako gunea, espazio sortzailea… 

Mugaldea zubia ere bada: bi lurralde lotzen dituen espazioa. Esan gabe doa, Anzalduak mugaldeaz hitz egiten duenean ez dela soilik mugalde geografikoez ari.

Anohni and the Johnsons taldeak diska oso bat sortu zuten Anzalduaren ideia horretan oinarritua: ‘My Back Was A Bridge For You To Cross’. Entzun nahi?

Moda-modako soziolinguista ;-)

-n -kargitaratuta
Erantzun

Moda-modako soziolinguista da Marina Massaguer. Umorez diot, baina errespetu osoz eta inolako ironiarik gabe. Ezetz asmatu hilabete exkaxean zenbat aldiz agertu zaidan sareetan? Bat-bi-hiru-lau?

Bai horixe, 4 aldiz 😉

Bat. Hitzaldi zoragarria eman zuen Udaltopen. Hitzaldia grabatua geratu da [https://www.udaltop.eus/eu/multimedia] eta ponentzia ere irakurgai duzue [https://www.udaltop.eus/eu/dokumentuak].

Bi. Batzuetan polita da testu “akademiko” horiek kazetari baten filtrotik pasatzen direnean. Bestelako ñabardurak agertzen dira… baita, sarritan, litekeena da pertsona hori gehiago “bustitzea”. #Berria egunkarian elkarrizketa luze bat argitaratu zuten aste horretan bertan. Hemen: «Euskaldunik ezagutzen ez baduzu, ez duzu hitz egingo, eta, areago, erresistentziak jarriko dituzu» 

Hiru. Òmnium erakundeak Guillem Agulló eskola antolatzen du. Badu podcast bat aktualitate politikoa lantzen duena: “Com dir-t’ho”. Azken atalak “Fer créixer el català“ izan du izenburua: Marina Massaguer, Avel·lí Flors eta Eloi Gummàren arteko mahai-inguru bat.

Lau. Interaccio kultura-politikei buruzko gogoeta eta eztabaida espazio bat da, agintari eta profesionalei zuzendua. Bartzelonako Diputazioak antolatzen du. Webgune interesgarria dute, eta , tarteka, kultura arloko pertsona esanguruak elkarrizketatzen dituzte. Berriki Marina Massaguer-i egin diote elkarrizketa: ‘L’objectiu ha de ser que als territoris catalanoparlants el català esdevingui una llengua per a tothom’. Amaieran Isidor Marí soziolinguistaren esaldi borobil horietako bat ageri da: “el futur de la llengua no es pronostica, sinó que es construeix” (hizkuntzaren etorkizuna ez da pronostikatu behar, baizik eta eraiki).

Denak interesgarri! Baina azken aldian irakurri dizkiodan horien guztien artean emantzipazio bikoitzaren ideia interesatu zait bereziki. Buruan grabatu beharko genukeen ideia bat iruditzen zait. 

Haren ustez hizkuntza politikak bi aldiz izan behar dira emantzipatzaileak: batetik, bertako hiztunak ahaldundu behar dituzte, baina baita hizkuntza hori ikasten ari direnak edota ikasiko dutenak ere. Bere ustez, segregazio soziala eta sumisio linguistikoa txanpon beraren bi aldeak dira. Agian asko esatea da, baina nik honela formulatuko nuke: “Segregazio sozialari aurre egin nahi dion politika ez da egokia izango, hizkuntza gutxituaren egoerari ere mesede egiten ez badio.  Era berean, sumisio linguistikoari aurre egin nahi dion politika ere ez da egokia izango, segregazio sozialari ere aurre egiten ez badio.”

Asko esatea al da?

Satorrak, zubiak, legamia eta kontrabandistak

-n -kargitaratuta
Erantzun

(1)

Joseba Sarrionandia bere azken liburuaren hitzaurrean:

Euskaldunak satortxoen moduan ibili dira. Debekuen azpitik, oztopoen gainetik, zailtasunen aldamenetik, hanka labur eta indartsuz lurpetik eginez tunelak eta galeriak. Landa-lurren eta kale-asfaltoen azpitik, behatzazkal nekaezinez, estatuaren aparatuen oinarri bortitzekin borrokan askotan, batera eta bestera zulo-bideetan barrena, kultura baztertu eta kaltetua berrosatzen.

Egon dira sator-langintza hori lanbide bihurtu dutenik.

(2)

Han-hemengo ikastarotan, ikuspegi herritar eta komunitarioarekin engaiatuak diren (garen) teknikarien papera goraipatzen entzun dut. Administrazioaren eta herrigintzaren arteko zubi-lana egiten omen dugu. Funtsezkoak omen gara. Praktika, ordea, bestelakoa da. Esango nuke administrazioan ez gaudela ongi ikusiak eta mesfidantza bat edo beste sortzen dela gure inguruan.

Izan ere, administrazioaren eta herrigintzaren dinamikak ez datoz beti bat:

  • Sarritan bide paraleloak eramaten dituzte: antzeko helburuak, antzeko proiektuak… baina lankidetza gutxi. Teknikariek zubi funtzioa izan dezakete. Bi munduak batu eta, halamoduz besterik ez bada ere, norabide berean jarri.
  • Noiz edo noiz (ez gehiegitan) lankidetza-giro egokia lortu izan da. Halamoduzko konbergentziak eta konplizitateak. Parada horiek aukera-leiho moduan ikusi beharko genituzke. Teknikaron lana da leihatila horiek baliatzea, proiektu komunak bideratzeko. Nonbait “legamia” funtzioa deitzen zitzaion horri (edo katalizatzailea)
  • Kontrakoa ere sarritan gertatu izan da: mesfidantzak, elkar ezin ikusteak, interes ezberdinak (zilegiak zein bastartak). Teknikaria orduan kontrabandista da. Muga horiek alde batetik bestera zeharkatzen ditu, batetik bestera gauza baliotsuak eramaten.

Badira zerbitzu publikoan zinez sinisten duten teknikariak; baina badira ere, herrigintzan sinisten dutenak. Aukeran bigarren horiekin geratzen naiz ni.

Ikasketa Kulturalak Euskal Herrian

-n -kargitaratuta
Erantzun

Azken aldian Ikasketa Kulturalei buruzko hainbat gauza entzun eta irakurri ditut, eta interesgarriak iruditu zaizkit. Zalantzak zalantza, apunte batzuk hartu ditut:

  • Ikasketa kulturalen paradigmatik ikertzea zerbait berezia da. Ikerketa tripetatik hasten da, norberaren minetik, egonezinetik. Ikerketa inplikatua da. Ezabatu egiten du subjektu-objektu dikotomia.
  • Ikasketa kulturalek praxiari begiratzen diote: praktika da, teorian oinarritua, eraldaketa soziala helburu. Helburua eragitea da, baina baita ezagutza sortzea ere. Ez lehen teoria eta gero praktika. Bi prozesuak batera gertatzen dira. Dena den, ez du teoria orohartzailerik sortzea helburu. Konkretuaren gainean teorizatzen du, egoera konkretu bat ulertzeko. Behar dituen kategoriak eta kontzeptuak behar den lekutik bereganatzen ditu, baina helburua ez da teoria kontzeptu berriekin aberastea.
  • Ikasketa kulturalak ez dira diziplina bat. Izatekotan, transdisziplina bat dira. Gainditu egiten dituzte diziplinaren mugak. Ez dute metodologia propiorik sortzen. Ez da hori haien helburua. Nola deituko genioke: Anarkismo metologikoa? Eklektizismo estrategikoa?
  • Egia da diskurtsoaren azterketa edota etnografia bezalakoak ikasketa kulturalekin ondo ezkontzen direla, baina ez horiek soilik. Etnografia, azken batean, deskripzio bat egitea da, ekintzak eta esanahiak… baina baita zentzua ere: zentzugintza. Ikasketa kulturalek, etnografia erabiltzen dutenean, ekarpen horixe egiten dute: gertatzen dena deskribatzeaz gain, gogoetatu egiten dute horrek guztiak gure gizarteari buruz zer adierazten duen.
  • Ideologia gai zentrala da ikasketa kulturaletan. Ideologia ez da kontzientzia faltsu bat. Eratu egiten gaituzten ideiak dira, nor egiten gaituzten ideiak. Ideien sistema bat. Sistema hitza garrantzitsua da, ideien artikulazioa esan nahi duelako (ez batuketa hutsa). Ideologia ez da kontu etereoa, gorpuztua baizik: praktikara jaisten da.

Bada ikasketa kulturalei lotutako kontzeptu eta kategoerien hiztegia egiteko saikera interesgarri bat: Diccionario de Estudios Culturales Latinoamericanos. Besteak beste honako hauek ageri dira bertan: hegemonia, alteritatea, gerra kulturalak, diskurtsoa, frontera, globalizazioa, kolonialismoa, identitatea, industria kulturalak, subalternitatea, kulturartekotasuna, kultura herrikoiak, subjetibitateak, queer teoriak…

Nire ez-jakintasunik… EHn, gaur egun, nork lantzen ditu ikasketa kulturalak? Nor ari da kontzeptu eta kategoria horiekin lanean? Iruditzen zait Jakin aldizkariaren bueltan badagoela paradigma horretan kokatuko nukeen jendea. Aldeak alde, urtero antolatzen dituzten topaketek eta aldizkariak berak horren guztiaren kutsua dute… eta gustatzen zait. Garai batean HUHEZI unibertsitateko Sorgunea ikerketa taldeak ere bazuen hortik zerbait. Azken aldi honetan galdu diet pista. Izen propioei dagokienez ere, lau-bost izen okurritzen zaizkit garbi-garbi, baina ez naiz horiek ematera atrebitzen. Ausartegia litzateke nire aldetik.