Hizkuntza eta subjektibitatea

Joan Puyolar irakasleak Treballs de Sociolingüística Catalana aldizkariaren azken zenbakian dioenaren arabera, soziolinguistikak beste diziplinen ideiak eta metodoak hartu eta egokitu egin ditu, baina oso berrikuntza gutxi eragin ditu teoria soziologikoan. Haren ustez soziolinguistika oso aparte egon da soziologian piztu izan diren debate garrantzitsuenetatik. Artikulua hemen duzue: Nous parlants: llengua i subjectivitat.

Artikuluan subjektibitatea kontzeptua lantzen du. Subjektibitatea hainbat debateren erdigunean dagoen kontzeptua dela azaldu du. Bere ustez, hizkuntza biziberritzearen aldeko mugimendua gai horietan sartu behar da, bai ala bai. Mugimendu sozialak, boterea, aktibismo kulturala, neoliberalismo eta bereizkeria, intersekzionalitatea… interesatzen zaigu horiek guztiak gure baitatik lantzea.

Subjektibitatea eta identitatea terminoak solapatu egiten dira sarri, baina debate paraleloak sortzen dituzte: txanpon beraren bi aldeak dira. Subjektibitateak agentzian jartzen du fokoa: agentibitatea, eragiletza, hautatzeko margena azpimarratzen du. Identitateak, ordea, determinazio estrukturala azpimarratzen du.

Estruktura ala agentzia? Zein nagusitzen da? Debate interesgarria da, baina ezin du erantzun erabatekorik izan. Ez bata eta ez bestea. Estrukturak aukerak eta hautuak baldintzatzen dituzten pautak dira, sozializazio-prozesuaren ondorio: aski egonkorrak eta aski erreiteratiboak. Agentzia, ordea, norbanakoek beren kabuz jarduteko ahalmena da: hautatzeko, egiteko eta eragiteko ahalmena… Autonomia, azken batean.

Gurera etorrita, interesgarria izan daiteke erabilera-arauei buruz gogoeta txiki bat egitea. Erabilera-arauak arau sozialak dira eta hiztunen hizkuntza-erabilera arautzen dute; hau da, eremu jakin batean eta pertsona jakin batekin erabili beharreko hizkuntza, barietatea edo erregistroa zehazten dute. Erabilera-arauak hautua kondizionatzen duten baldintza estrukturalak dira, baina ez dute hiztunaren agentzia erabat ezabatzen. Hiztunak bere identitatea egunero negoziatzen du bere jardunean.

Erabilera-arauei, gure artean, “hizkuntza-ohiturak” deitzen ohitu gara, nahiz eta, izen horrekin, atzean dagoen botere-harremana lausotzen dugun. Erabilera-arauak aldatu daitezke. Inork ez digu esan hori nola egin behar den, baina susmatzen dugu hiztunen agentzia indartzea dela horretako gakoa.

Euskalgintza eta politikaren eraldaketa

Irakurri zenuten Lorea Agirren eta Edurne Eskisabelen Trikua esnatu da liburua? Munduala ezta? Bada, bilduma berean, Mari Luz Estebanen beste liburu eder bat, kasik oharkabean pasatu dena: Feminismoa eta politikaren eraldaketak. Gaztelerazko bertsioa argitaratu berri da, eta horren aurkezpena egin du hainbat lekutan (hemen, adibidez). Hortik izan dut haren berri.

Azken urteetan feminismoaren eta euskalgintzaren arteko paralelismoaz hitz egin izan da sarri. Oraingoan bereziki bitxia egin zait, tarteka, feminismoz ari zela ahaztu eta euskalgintzaz ari zela pentsatzera iritsi bainaiz.

Orohar hiru gai lantzen ditu liburuan:

  • Mugimendu feminista eta han gertatu diren eraldaketak
  • Jakintza sortzeko metodoak
  • Feminismoak egun agendan dituen gaiak.

Zuen (eta haren) baimenarekin, ariketatxo bat egin nahi izan dut. Han ageri diren hiru-lau ideia transkribatu (eta eraldatu) egingo ditut, horiek euskalgintzaren errealitatea ere ondo deskribatzen duten ikusteko.

Horra, bada!

— Bat.

Euskalgintza dibertsifikatu egin da. Oro har, lau multzo ikusten dira: (a) elkartegintza eta euskalgintza herritarra, (b) euskalgintza instituzionala, (c) euskalgintza profesionala, (d) euskalgintza akademikoa.

Alde horretatik, euskalgintzaren instituzionalizazioa eta profesionalizazioa nabaria da. Mugimendu euskaltzalea, XX. mendean —mugimendu feminista bezala— herritarra zen, horizontala eta sistema bera aldatzea zuen helburu. Gaurko egoerari begiratu eta galdera ugari sortzen da, ordea. Gure buruari galdetu ahal diogu: Gaur egun, posible al da erakunde, unibertsitate edo zentro ofizial bat herritarra izatea? Nola egiten dugu, sistemaren parte izatea eta sistema aldatu nahia bateratzeko? Instituzioetan parte hartu eta instituzioak aldatzeko nola borrokatu? Euskara zerbitzu batetik kolokan jar daiteke erakundearen hizkuntza politika? Instituzioetan dauden euskaltzaleak nola babestu, kritikari uko egin gabe? Instituzioekin harremanak nola ehundu, mugimendu tutelatua bihurtu gabe? Nola eta noraino sinkronizatu behar dira mugimenduaren eta administrazioaren denborak? Eta, mugimenduaren baitan, liberatuen eta boluntarioen denborak? Nabari da badela zer pentsatu!

— Bi.

Akordatzen zarete garai bateko batzarrez eta mintegiez? Arnasa luzeko eztabaida-prozesuak ziren: lantalde bat bildu; eztabaidatu; hasierako ponentzia sortu; eskualdeetan azaldu; eztabaidatu; zuzenketak proposatu; mintegia bildu; talde txikietan eztabaidatu; bozkatu; ponentzia birrosatu.

Egun —Mari Luzek dioen bezala— bestela egiten da. Talde txikietan lan egin ondoren, ondorio bat edo bi post-it batean bildu, post-it guztiak horman itsatsi, emaitzari argazkia egin… eta etxera. Hurrengo egunean, argazkia jasoko duzu Whatsappean edo posta elektronikoan.

Metodologia parte-hartzaileen onurak ukatu gabe, “epistemologia hausnarkaria” defenditzen du: errumiantea, ideiei buelta bat baino gehiago ematen diena. Eztabaida lasai eta sakona. Slow, nahiago baduzue. Metodologia parte-hartzaileek epe laburruan ahalik eta emaitzarik onena lortzea dute helburu: kontsentsu azkarrak, batzuetan azalekoak badira ere. Autokontzientzia lantzeak, ordea, berdinen arteko eztabaida eskatzen du, eta hori denbora da. Deliberazioak ere denbora eskatzen du; are gehiago, helburua narratiba konpartituak sortzea bada.

Jakintza sortzeko moldeez ari dela, kolektibotasunaren eta anonimatoaren kultura ere aipatzen du, lehengo feminismoaren (euskalgintzaren?) ezaugarri gisa: jakintza era kolektiboan sortu eta era kolektiboan zabaldu. Egun, ordean, adituen kulturan bizi gara, gero eta nabarmenago.

— Hiru.

Inoiz pentsatu duzue zein diren politika (euskaltzale) baten arrakasta bermatzen duten ahalmenak eta trebetasunak? Liburuan honakoak proposatzen dira:

  • Arazoen teorizazioa eta errealitatearen diagnostiko konplexuak eta txukunak egitea
  • Testuinguruak ondo ezagutzea eta testuinguru horietara teoriak zedarriztatzea
  • Galdera berriak egitea
  • Aldaketarako eta disidentziarako estrategiak bururatzea eta aurrera eramatea
  • Herri-elkarteak indartzea eta gizartea astintzea
  • Euskaratik urruntxeago dauden herritarrekin nola aritu jakitea
  • Ordezkari politikoekin negoziatzen edo haiek presionatzen asmatzea