Agentzia, ahalduntzea, aktibazioa…

Oporren hasiera Edu Apodakaren liburu bat izan nuen esku artean: Subjektuaren zainak eta adarrak. Trinkotxoegia iruditu zitzaidan oporretan irakurtzeko eta utzi egin nuen (udazkenean itzuliko naiz). Agentziari buruzko testuen bila jo nuen liburu horretara. Gai gako bat iruditzen zait, eskuartean ditugun koska askori erantzuna emateko. Agentzia, ahalduntzea, aktibazioa… Iruditzen zait, nabardurak nabardura, gauza bera direla. Nondik begiratzen zaien da gakoa. Deskuidatuz gero, orain dela hainbat urte bolo-bolo erabili eta gaur egun kasik ahaztu dugun lidergo linguistikoaren ideia ere multzo berean sartuko nuke.

Kontua da  eta Language Policy aldizkariaren ale berezi bat prestatzen ari direla agentziaren inguruan. Hainbat artikulu on-line daude honezkero. Atzean Equiling taldeko ikertzaileen eskua ikusten da (baita sinadurak ere) eta esango nuke EHko ekarpena oso-oso esanguratsua dela. Ideia interesgarriak ageri direla iruditzen zait. Batez ere honako artikulu honetan zentratu naiz ni: Agency in muda processes: transforming subjectivities and linguistic practices in the Basque context (Jone Goirigolzarri, Estibaliz Amorrortu eta Ane Ortega).

Ohiko moduan labur-labur:

  • Agentziak, testu horietan ulertzen den moduan, hiru ezaugarri behar ditu: eraldatzailea izatea (egoera injustu bat aldatu nahi izatea), erreflexibitatean oinarritua izatea (gogoeta kritikoa) eta kokakua izatea (testuingurua kontuan izatea).
  • Hiztunek beren subjektibitateak ulertzea da erreflexitibatearen helburua, orden linguistiko desiguala agerian jartzea eta beren praktikak eraldatzea. Horretarako beren eguneroko esperientziak eta praktika linguistikoak egituratzen dituzten muga sozialak antzeman, berrintrerpretatu eta berdefinitu behar dituzte.
  • Justizia linguistikoaren ideia funtsezkoa da. Oinarrian injustizia bat dagoela ulertzea da gakoa: kontzientzia kritikoa, alegia.
  • Bide horretan, emozio eta subjektibitate negatiboak gainditu behar dituzte, konfiantza handitu, eta nork bere zirkunstantzien gaineko kontrola duela sinistu..
  • Agentzia, hala ere, mugatua da beti: egitura sozialek, kontestuek eta bestelako zirkunstantziek baldintzatu eta mugatu egiten dute.
  • Agentzia ez da esentzia bat, baizik eta bilakabide bat: ekintzen bidez etengabe eraiki behar den prozesu bat. Norberak ekintzen bidez garatzen du bere ekimena (bere ekiteko ahalmena). Funtsezkoa da prozesuari garrantzia ematea.
  • Agentziak badu dimentsio kolektibo garrantzitsu bat. Prozesu kolektiboa da, neurri handi batean. Euskaraldiaz akordatzen zarete? Elkar eraginez egingo dugu!
  • Ezin da agentzia neurtu soilik sortzen duen aldaketaren tamainaren arabera. Hiztunaren helburuak, espektatibak  eta zirkunstantziak hartu behar dira kontuan. Aldaketa txikiak ere mamitsuak izan daitezke.

Deigarri egin zait adibide guztiak ekintza-ikerketa parte-hartzailearen eskemaren barruan kokatuak daudela. Gustukoa dut eskema hori, baina badu eskala arazo bat. Esperientzia horiek nola biderkatu? Nola eskalatu? Zer galtzen da esperientzia horiek guztiak sistematizatu eta estandarizatu nahi direnean?

Kike Amonarrizi elkarrizketa egin zioten duela gutxi hamaiketakoa podcastean. Bertan, besteak beste, Euskaraldiari buruz galdetu zioten. Erantzuna deigarria egin zitzaidan. Haren ustez, hizkuntza-ohiturak era masiboan aldatu nahi izatea (soilik) txapen bidez agortua dago. Eta, halere –berak esaten duen bezala– gaur-gaurkoz ez dugu alternatiba hoberik. Ados nago gauzak pentsatzen jarraitu behar dugula… eta horrek guztiak agentziarekin duela zerikusirik.

Ohartxo bat: goian aipatu dugun artikuluan unibertsitateko ikasleekin kontzientzia soziolinguistiko kritiko lantzeko tailer baten esperientzia kontatzen dute. Bertan erabilitako ideiak eta materialak sistematizatu eta argitaratu dituzte equiling proiektuaren web orrian: Euskaldun aktibo eta kontzienteak hezten.

Hizkuntzak, ekologia eta sakrifizio-eremuak

Aurtengo uztailean Giustina Selvelli egon da Gasteizen, HIGA topaketan. Selvellik antropologia eta soziolinguistika lantzen ditu, bereziki, Europako hego-ekialdeko herrien kontestuan. Ekolinguistika interesatzen zaio. Orain dela gutxi argitaratu duen artikulu batean  ikuspegi horretatik aztertu ditu hango hiru herriren egoera: Sorabiar herria (Alemaniako ekialdea), Valiakar herria (Serbia) eta Sami herria (Laponia). Haren ustez antzeko arazoak dituzte hirurok: arriskuan dagoen hizkuntza eta ingurumen-arazo larriak. Bi elementu horien arteko harremana landu du bere artikuluan: Endangered Languages and Environmental Degradation Among Minority Communities in Europe: An Ecological Perspective

Apunte batzuk labur-labur:

  • Antzekotasun harrigarriak ikusten ditu talde minoritario horien hizkuntzak baztertzeko eta beren ingurune naturala degradatzeko ereduen artean. Ingurune naturala suntsitzen hasi aurretik, hizkuntzarekin eta kulturarekin lotuta dauden bestelako prozesuak ikusten dira: aurreiritziak, estigmatizazioa, ondare kulturala eta linguistikoa asimilatzeko ahaleginak, eta hizkuntza eta kultura gutxitu horiei prestigio eskasa esleitzea. Horiek guztiak funtsezko faktoreak izan dira lurralde horiek “sakrifikatzeko moduko eremuak” izan daitezen.
  • Sakrifikazio-eremua ingurumen-kalte nabarmenak edo desinbertsio ekonomiko larriak jasan dituen eremu geografikoa deskribatzeko erabiltzen den terminoa da. Ingurumen-justiziarekin du zerikusirik. Edo –hobe esanda– ingurumen-injustiziarekin, ingurumenaren alorrean kalteak eta etekinak modu diskrimatorioan banatzen baitira: batentzat kaltea, bestearentzat etekina.
  • Talde minoritario horiek beren lurrari eta beren kulturari oso atxikiak egon ohi dira. Horregatik are larriagoa da haien lurraldea suntsitzea eta are ondorio lazgarriagoak ditu horrek. Bada termino bat  ingurumen-higadurak eragindako larritasun emozional hori izendatzeko: «solastalgia», etxearen nostalgia, alegia.
  • Gutxiengo etniko horiek beren ondare ekokulturalaren suntsipenaren aurrean jasaten dituzten traumak eta klima-aldaketarekin eta ingurumen-hondamendi «naturalekin» lotutakoak desberdinak dira, leku horien sakrifizioa nahita egindako ekintza baita. Berariaz erabakita zein babesik ezak eraginda.
  • Ikuspegi ekokulturala eta ekolinguistikoa behar ditugu, hizkuntza-prozesuen azterketa ikuspegi «ekologiko» batetik egiteko; hizkuntzak hiztunen bizitza materialean integratutako organismoak baitira, eta beren ingurune naturala ere bada bizitza material horren parte.
  • Servellik Europako hego-ekialdeko hiru herriren egoera aztertu du, baina Abya Yalan zenbat halako!
  • Hizkuntza gutxitu bat hitz egitea erresistentzia eta deskolonizazio ekintza bat izan daiteke. 

Hitzaldi bikaina eta artikulua ere bai.

Iruditzen zait hizkuntza ekologiak edo ekolinguismoak, garatu ahala, bide ezberdinak hartu dituztela:

  • Gurean, oraindik orain, ekologia metafora gisa erabiltzen dugu, hizkuntzak ekosistema moduan aztertzeko. Oker egon naiteke, baina iruditzen zait hizkuntza ekologiari buruz euskaraz idatzi diren testu gehienak horretara mugatzen direla: hizkuntza aniztasunaren eta hizkuntzen arteko harremanen azterketa egiten dute.
  • Bada beste joera bat, gure artean oso bide txikia egin duena. Hizkuntzaren analisi kritikoarekin du zerikusirik, eta horixe aztertzen du, hain zuzen ere: ingurumenaz hitz egiteko, hizkuntza nola erabiltzen dugun.  Arran Stibbe izan daiteke horren erakusgarri. Bigarren liburua bat argitaratu berri du ildo horretatik: Econarrative: Ethics, ecology, and the search for new narratives to live by. Interesgarri dirudi. Horretaz hemen idatzi nuen.
  • Selvellik hirugarren enfoke bat erabiltzen du. Hizkuntzaren eta ingurumenaren arteko erlazioa aztertzen ditu (erlazio materialak zein inmaterialak). Oso iradokitzailea iruditu zait. Gurean Unai Pascualek naturaren balioei buruz egin dituen lanak bide horretatik doazela iruditzen zait. Dylan Inglis gaztearekin batera egin zuen ikerketan, korrelazio hori egiaztatu egin zuten: erlazionaturik daude euskal hiztuna izatea eta naturari harreman-balioa ematea. Hemen irakur daiteke

Testu hau amaitzen ari nintzela ohartu naiz antzeko beste sarrera bat idatzi nuela aspalditxo. Agian hori ere ikurri nahi izango duzue. Hemen: hizkuntzen ekologia eta ekologiaren hizkuntza

On egin eta ongi izan